ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ .....? ਪ੍ਰੈਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ

ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ "ਪ੍ਰੈਸ" ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਖ਼ਬਾਰ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰੈਸ ਜਾਂ ਮੀਡੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਛਪਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜੇ ਆਪਣੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਸਾਲ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Johannes Gutenberg

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ 15ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰ Johannes Gutenberg ਨੇ ਲਗਭਗ 1440 ਵਿੱਚ ਚਲਣਯੋਗ ਧਾਤੂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀ ਛਪਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮਸ਼ੀਨ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਧਾਤ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਰੰਗ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਛਾਪਦੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਤੇ "ਪ੍ਰੈਸ" ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮਸ਼ੀਨ ਨੂੰ "ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈਸ" ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖੋਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਪਰਚੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲਿਖਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਪੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗੀ। ਗੁਟਨਬਰਗ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੀ ਗਈ Gutenberg Bible ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਛਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੂਰਪ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਾਈ ਘਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੇ।

ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲੋੜ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਾਪੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਧਿਆ, ਲੋਕ ਛਪਾਈ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ "ਪ੍ਰੈਸ" ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ "ਪ੍ਰੈਸ" ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਬਲਕਿ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ "ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਹੋਈ। ਸਾਲ 1780 ਵਿੱਚ James Augustus Hicky ਨੇ Hicky's Bengal Gazette ਨਾਮਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰੈਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਕਈ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿੱਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਪ੍ਰੈਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਛਪੇ ਹੋਏ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਹੁਣ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲਾਂ, ਨਿਊਜ਼ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ, ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ "ਪ੍ਰੈਸ" ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਛਪਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਸੀ।

Johannes Gutenberg

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਹੋਈ। Johannes Gutenberg ਦੀ ਛਪਾਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਅੱਜ ਪ੍ਰੈਸ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਜਨਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।